Stephan Claes is psychiater en hoogleraar psychiatrie verbonden aan de KU Leuven. Hij is expert in stemmingsstoornissen zoals depressie en burn-out. Eind 2023 verscheen zijn boek De gestreste samenleving. Hierin onderzoekt hij hoe het komt dat er vandaag zoveel mensen met onbestemde lichamelijke en psychische klachten bij de dokter terechtkomen.
Lichaam en geest
In De gestreste samenleving buigt Claes zich over het gegeven dat tal van mensen kampen met chronische pijn, slaapproblemen, chronische vermoeidheid, burn-out of maag- en darmklachten. Vaak vinden dokters geen medische verklaring voor deze klachten. De patiënten gaan naar huis met diagnoses als fibromyalgie of chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS). Claes stelt dat lichaam en geest bezwijken onder de druk, dat ons stresssysteem uitgeput geraakt. In zijn boek benadrukt hij ook dat we ons lichaam niet mogen zien als een machine. Ons lichaam en brein vormen één geheel en hebben elkaar nodig. Jammer genoeg zijn we het verleerd om te luisteren naar wat ons lichaam te vertellen heeft en grijpen we al snel naar pijnstillers, antidepressiva of alcohol om de pijn te verzachten. ?
“De levensomstandigheden werken rechtstreeks in op het lichaam én op de geest, die beide op hun eigen manier zullen reageren, met hun eigen taal als het ware, maar diep vervlochten met elkaar. Het heeft geen enkele zin, en het is ook fundamenteel onjuist, om tussen beide domeinen een hiërarchisch of causaal verband te willen vastleggen.”
Complexe wereld
De westerse samenleving is wellicht nog nooit zo veilig, welstellend en vrij geweest. Hoe komt het dan dat zoveel mensen met langdurige stress en uitputtingssyndromen kampen? Claes gaat in De gestreste samenleving op zoek naar de oorzaken. Een van die oorzaken is onze drang naar perfectie en de wens om alles onder controle te hebben, zowel op niveau van de maatschappij als op niveau van het individu. Daarnaast hebben we vandaag de dag oneindig veel mogelijkheden om ons leven vorm te geven. De drang om erbij te horen en om te excelleren kan heel wat stress creëren. Tot slot denken we ook heel vaak toekomstgericht. We piekeren voortdurend over de toekomst in plaats van in het hier en nu te leven. Al deze oorzaken dragen wellicht bij aan de toename van uitputtingssyndromen in onze hedendaagse maatschappij.
“Ik geloof dat onze maatschappij op een bijzondere manier een beroep doet op een paar belangrijke en op zich positieve eigenschappen van ons mens-zijn: de drang naar volmaaktheid, de mogelijkheid om onszelf te ontwerpen en de noodzaak om de toekomst te zien. Drie diepmenselijke kenmerken die het beste in ons naar boven kunnen halen, maar die ons in een complexe wereld onder grote druk kunnen plaatsen.”
Culturele omslag
In een volgend hoofdstuk gaat Claes na wat we kunnen doen om dergelijke klachten en problemen te verhelpen. Hij geeft aan dat we vandaag vooral aan symptoombestrijding doen. Artsen en therapeuten proberen zo goed als mogelijk patiënten met uitputtingssyndromen te helpen. Verschillende medische behandelingen, therapiën en technieken zoals mindfulness komen aan bod. Het is echter interessanter om te onderzoeken hoe we aan preventie kunnen doen en voorkomen dat zoveel mensen uitgeput raken. Claes pleit voor een fundamentele omslag waarin we vaardigheden als mededogen, zelfkennis, dankbaarheid en vergeving opwaarderen. Een uitdaging waar we allemaal samen moeten voor gaan.
“Als we echt iets willen doen aan dit probleem, zal dat niet alleen moeten gebeuren door psychiaters en psychologen, maar moeten we als maatschappij nadenken hoe we er met z’n allen voor kunnen zorgen dat ons stresssysteem minder zwaar belast wordt. Daarvoor zijn niet méér therapeuten nodig, maar wel een culturele omslag, een andere manier waarop we met de dingen omgaan.”
Urgent en toegankelijk
De gestreste samenleving is een urgent boek over de prominente rol van stress in onze hedendaagse samenleving. Stephan Claes mixt wetenschappelijke inzichten, verhalen van patiënten en persoonlijke reflecties tot een vlot geschreven en toegankelijk geheel. Hij biedt geen pasklare oplossingen, maar hij nodigt zijn lezers wel uit om na te denken over de thema’s die hij in zijn boek naar voren schuift. Interessante en relevante lectuur die ik iedereen kan aanraden.
2023 – Uitgeverij LannooCampus – 196 blz.